Leki uspokajające przed badaniem

Czego naprawdę obawia się pacjent

Kiedy rozłożyć obawę przed gastroskopią na części, rzadko chodzi o ból. Częściej o odruch wymiotny, o poczucie duszenia się, o brak kontroli nad sytuacją i o świadomość, że przez kilkanaście minut nie da się przerwać badania na własne żądanie. Przy kolonoskopii dochodzi wstyd i lęk przed bólem związanym z rozdęciem jelita.

To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, bo każdej z tych obaw odpowiada inne rozwiązanie. Odruch wymiotny łagodzi znieczulenie miejscowe gardła. Poczucie braku kontroli i napięcie łagodzi sedacja. Ból związany z badaniem jelita zmniejsza głębsza sedacja lub znieczulenie prowadzone przez anestezjologa.

Rozmowa z pracownią przed badaniem załatwia więcej niż jakakolwiek tabletka wzięta samodzielnie w domu. Warto zapytać wprost, jakie warianty są dostępne w danym ośrodku, bo różnią się one między placówkami i między badaniami finansowanymi ze środków publicznych a wykonywanymi prywatnie.

Sedacja, znieczulenie miejscowe, znieczulenie ogólne

Te trzy pojęcia bywają używane zamiennie, a oznaczają zupełnie co innego, także pod względem tego, kto je prowadzi i co pacjent pamięta po badaniu.

Znieczulenie miejscowe gardła to spryskanie tylnej ściany gardła preparatem znoszącym czucie; w Rejestrze figuruje między innymi Lidocain-Egis 10% w postaci aerozolu, z kategorią wydawania Rp. Pacjent jest w pełni przytomny, znika natomiast odruch wymiotny, który u wielu osób jest głównym problemem podczas gastroskopii.

Sedacja to podanie leku, który wycisza, zmniejsza lęk i osłabia pamięć przebiegu badania. Pacjent zwykle oddycha samodzielnie i reaguje na polecenia, ale po badaniu pamięta niewiele albo nic. Znieczulenie ogólne idzie dalej: to zniesienie świadomości prowadzone przez anestezjologa, z pełnym monitorowaniem funkcji życiowych.

Wybór między nimi nie jest kwestią preferencji pacjenta wyrażonej w dniu badania. Zależy od rodzaju badania, chorób współistniejących, przyjmowanych leków, drożności dróg oddechowych i możliwości organizacyjnych pracowni. Dlatego ustala się go wcześniej, a nie na leżance.

Jakie leki się podaje i kto to robi

Leki stosowane do sedacji przy badaniach endoskopowych podaje się dożylnie, w warunkach z monitorowaniem, przez personel przygotowany do prowadzenia takiego znieczulenia. Kategorie dostępności w Rejestrze Produktów Leczniczych odzwierciedlają to wprost.

Zestawienie pokazuje postacie i kategorie dostępności według Rejestru. Nie jest informacją o dawkowaniu ani instrukcją postępowania; leki te stosuje się wyłącznie w warunkach zapewniających nadzór nad oddychaniem i krążeniem.

Kategoria Lz oznacza produkt zarezerwowany do stosowania w lecznictwie zamkniętym, a preparaty propofolu z kategorią Rp i tak są przeznaczone do podania dożylnego przez personel prowadzący znieczulenie. To najbardziej bezpośrednia odpowiedź na pytanie, czy da się takie leki zorganizować sobie samemu przed badaniem: nie, i nie jest to kwestia formalności, tylko ryzyka zatrzymania oddechu.

Osobno warto rozwiać częste nieporozumienie. Midazolam występuje też w postaci doustnej jako Dormicum (tabletki powlekane 7,5 mg i 15 mg, kategoria Rp), ale jest to lek nasenny przepisywany z zupełnie innych wskazań, a nie preparat do sedacji endoskopowej. Obecność tej nazwy w aptece nie oznacza, że pacjent może przygotować sobie sedację na własną rękę.

Czy można wziąć własny lek uspokajający przed badaniem

To najczęstsze pytanie i odpowiedź nie brzmi po prostu nie. Brzmi: nie bez uzgodnienia z pracownią wykonującą badanie.

Powodów jest kilka. Po pierwsze, jeśli w trakcie badania planowana jest sedacja, wcześniej przyjęty w domu lek o działaniu uspokajającym sumuje się z lekami podanymi dożylnie i zwiększa ryzyko depresji oddechowej. Zespół musi wiedzieć, co pacjent przyjął i o której godzinie. Po drugie, część badań wymaga bycia na czczo, co obejmuje także tabletki popite wodą, chyba że pracownia zaleci inaczej.

Po trzecie, tabletka wzięta na własną rękę zwykle nie rozwiązuje właściwego problemu. Jeśli badanie jest nieprzyjemne z powodu odruchu wymiotnego, pomoże znieczulenie gardła, a nie lek uspokajający. Jeśli problemem jest ból przy kolonoskopii, doustny lek przeciwlękowy go nie zniesie.

Osobno: jeśli przyjmujesz leki przewlekle, w tym uspokajające, przeciwzakrzepowe, przeciwcukrzycowe albo nasercowe, zgłoś to przy umawianiu badania. Części z nich nie wolno odstawić, przy części zasady są odwrotne. Nie podejmuj takiej decyzji sam.

Przygotowanie i to, co dzieje się po badaniu

• Ustal z pracownią wariant znieczulenia i zapytaj, czy w danym ośrodku jest dostępny anestezjolog.
• Przekaż listę wszystkich przyjmowanych leków, choroby przewlekłe i przebyte reakcje na znieczulenie.
• Poinformuj o bezdechu sennym, ciężkiej otyłości i chorobach płuc; mają wpływ na wybór metody.
• Przestrzegaj zaleceń dotyczących bycia na czczo, także w zakresie płynów.
• Po sedacji zapewnij sobie osobę towarzyszącą; samodzielny powrót nie zawsze jest możliwy.

Po sedacji obowiązuje zakaz prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn przez czas wskazany przez ośrodek, zwykle do końca dnia. Nie wolno też podejmować w tym czasie decyzji o skutkach prawnych, bo pamięć i ocena sytuacji są przejściowo osłabione. To nie jest formalność wpisana dla porządku, tylko realne działanie leków użytych do sedacji.

Ostrzeżenie, o którym trzeba wiedzieć

Midazolam należy do benzodiazepin, a substancje z tej grupy w połączeniu z opioidami, alkoholem lub innymi lekami działającymi hamująco na ośrodkowy układ nerwowy zwiększają ryzyko głębokiej sedacji i zaburzeń oddychania. To główny powód, dla którego zespół musi znać pełną listę tego, co pacjent przyjął, łącznie z lekami bez recepty.

Jeśli lęk przed badaniami jest częścią szerszego problemu, a nie jednorazową obawą, i sięgasz po leczenie przeciwlękowe, pamiętaj o ostrzeżeniu obowiązującym w tej grupie. Charakterystyki Produktów Leczniczych leków przeciwdepresyjnych wskazują, że w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, najwyraźniej poniżej 25. roku życia; dlatego początek terapii wymaga kontaktu z lekarzem, a dawki nie zmienia się samodzielnie.

W kryzysie dzwoń natychmiast: 116 123 (kryzys emocjonalny dla dorosłych), 800 70 2222 (centrum wsparcia, całodobowo i bezpłatnie), 116 111 (telefon zaufania dla dzieci i młodzieży) albo 112 w stanie bezpośredniego zagrożenia życia.

Czego nie robić na własną rękę

Nie odwołuj badania z powodu lęku, zanim nie zapytasz o dostępne warianty znieczulenia. Odwołana gastroskopia albo kolonoskopia to najczęściej odłożone w czasie rozpoznanie, a nie oszczędzony dyskomfort.

Nie pożyczaj leku uspokajającego od kogoś z rodziny i nie sięgaj po zapas z poprzedniego leczenia. Nie znasz interakcji z lekami, które zostaną podane, a zespół nie będzie wiedział, z czym pracuje.

Nie łącz alkoholu z lekami uspokajającymi ani przed badaniem, ani po nim. Nie zmieniaj też samodzielnie dawek leków przyjmowanych przewlekle w związku z badaniem; wszystkie takie decyzje należą do lekarza kierującego lub do pracowni.

Jeśli chcesz przygotować się do sytuacji stresującej innego rodzaju, na przykład wystąpienia albo egzaminu, opisujemy to osobno w artykule leki uspokajające przed egzaminem. Zasady dotyczące łagodniejszych substancji znajdziesz na stronie łagodne leki uspokajające, a przebieg wizyty online opisuje strona konsultacja online.

Najczęstsze pytania