Leki uspokajające a zespół jelita drażliwego

Oś jelitowo-mózgowa, czyli dlaczego brzuch reaguje na emocje

Jelito ma własny układ nerwowy, złożony z sieci neuronów obejmujących całą jego długość. Ta sieć pracuje autonomicznie, ale pozostaje w stałej dwukierunkowej łączności z ośrodkowym układem nerwowym: przez nerwy autonomiczne, przez oś hormonalną odpowiadającą za reakcję stresową i przez sygnały ze strony mikrobioty.

Dwukierunkowość jest tu kluczowa. Napięcie psychiczne zmienia motorykę jelita, wydzielanie i przepuszczalność bariery jelitowej. Ale też sygnały z jelita wpływają na samopoczucie, co pacjenci z IBS znają z doświadczenia: kilka tygodni nasilonych dolegliwości brzusznych realnie obniża nastrój i podnosi lęk.

Druga składowa to nadwrażliwość trzewna. U części osób z IBS bodźce, które u innych nie docierają do świadomości, na przykład zwykłe rozciąganie ściany jelita przez gaz, są odczytywane jako ból. Nie jest to wyobraźnia, tylko obniżony próg odbioru bodźca z trzewi. To wyjaśnia, dlaczego badania obrazowe i endoskopowe wychodzą prawidłowo, a ból jest prawdziwy.

IBS to rozpoznanie z wykluczenia

Zanim ktokolwiek zacznie mówić o osi jelitowo-mózgowej, trzeba wykluczyć inne przyczyny. Objawy zespołu jelita drażliwego pokrywają się z obrazem chorób, których nie wolno przeoczyć: nieswoistych zapaleń jelit, celiakii, nietolerancji, infekcji, zaburzeń tarczycy, a u części pacjentów także zmian nowotworowych.

Są objawy, które przesuwają sprawę z leczenia objawowego do diagnostyki, i przy nich nie należy zaczynać od tabletki rozkurczowej. Należą do nich krew w stolcu, niezamierzona utrata masy ciała, niedokrwistość, gorączka, objawy budzące w nocy, pierwszy epizod dolegliwości po 50. roku życia oraz rak jelita grubego albo choroba zapalna jelit w rodzinie.

Rozpoznanie IBS stawia lekarz na podstawie charakteru bólu, jego związku z wypróżnieniem i zmian rytmu wypróżnień, po wykluczeniu innych przyczyn. Samodzielne przypisanie sobie tego rozpoznania na podstawie objawów jest ryzykowne, bo zamyka drogę do diagnostyki, którą trzeba przeprowadzić najpierw.

Leki działające na samo jelito

Pierwsza warstwa leczenia celuje w motorykę i skurcz. W Rejestrze Produktów Leczniczych figurują następujące substancje stosowane w dolegliwościach czynnościowych przewodu pokarmowego.

Zestawienie porządkuje dostępne postacie i kategorie wydawania na podstawie Rejestru. Nie wskazuje, która substancja będzie właściwa w konkretnym przypadku, bo to zależy od postaci IBS: z przewagą biegunek, zaparć albo mieszanej.

Leki działające na oś jelitowo-mózgową

Druga warstwa leczenia celuje nie w skurcz, tylko w odbiór bólu i w napięcie, które ten ból nasila. Stosuje się tu leki znane z psychiatrii, ale w innym celu i często w innych dawkach niż w leczeniu depresji.

Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne w małych dawkach zmniejszają nadwrażliwość trzewną. W Rejestrze figuruje amitryptylina jako Amitriptylinum VP w tabletkach powlekanych 10 mg i 25 mg oraz doksepina jako Doxepin Teva w kapsułkach twardych 10 mg i 25 mg, obie z kategorią Rp. Zwalniają one także pasaż jelitowy, przez co bywają rozważane raczej przy postaci z przewagą biegunek niż zaparć.

Leki z grupy SSRI, na przykład escitalopram (Elicea, Mozarin, Depralin) albo sertralina (Zoloft, Asentra, Setaloft), bywają stosowane przy współistniejącym zaburzeniu lękowym lub depresyjnym, które w IBS zdarza się często. Nie są lekiem na jelito jako takie, tylko elementem leczenia całości obrazu.

Ostrzeżenie obowiązujące przy tych lekach

Charakterystyki Produktów Leczniczych leków przeciwdepresyjnych zawierają w punkcie o ostrzeżeniach specjalnych informację, że w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, najwyraźniej poniżej 25. roku życia. Dotyczy to również sytuacji, w której lek stosuje się z powodu dolegliwości brzusznych, a nie z powodu depresji. Pierwsze tygodnie powinny przebiegać w kontakcie z lekarzem, a dawki nie zmienia się samodzielnie i nie przerywa leczenia na własną rękę.

Przy myślach o odebraniu sobie życia dzwoń natychmiast: 116 123 (kryzys emocjonalny dla dorosłych), 800 70 2222 (centrum wsparcia, całodobowo i bezpłatnie), 116 111 (telefon zaufania dla dzieci i młodzieży) albo 112 w stanie bezpośredniego zagrożenia życia.

Dlaczego benzodiazepiny nie są tu odpowiedzią

Skoro stres nasila objawy, wydaje się logiczne, żeby sięgnąć po lek, który stres wycisza najszybciej. W IBS to jednak droga donikąd, i to z kilku powodów naraz.

IBS jest chorobą przewlekłą, liczoną w latach. Leczenie benzodiazepiną ma z założenia ramy tygodni: Charakterystyka Produktu Leczniczego Xanax (alprazolam) wskazuje najmniejszą skuteczną dawkę, możliwie najkrótsze stosowanie i maksymalnie od dwóch do czterech tygodni, a wydłużenie wymaga ponownej oceny stanu pacjenta. Te dwie skale czasowe do siebie nie pasują.

Do tego benzodiazepiny nie działają na nadwrażliwość trzewną ani na motorykę jelita. Zmniejszają odczuwanie napięcia, ale nie zmieniają mechanizmu, który wytwarza ból. Efekt bywa krótkotrwały, a po kilku tygodniach wchodzi tolerancja i konieczność zwiększania dawki przy chorobie, która nadal trwa. Więcej o granicach czasowych piszemy w artykule ile czasu można brać leki uspokajające.

Jeśli lęk jest wyraźnym elementem obrazu, sensowniejsze jest leczenie ukierunkowane na niego, opisane na stronie leki uspokajające przy nerwicy, albo opcje o łagodniejszym profilu z listy łagodnych leków uspokajających.

Co poza farmakologią realnie zmienia przebieg

W IBS część interwencji bez leku ma udokumentowane działanie i nie jest dodatkiem do recepty, tylko równorzędnym elementem leczenia.

• Modyfikacja diety prowadzona pod opieką dietetyka, a nie samodzielne eliminowanie kolejnych produktów, które kończy się niedoborami.
• Regularne posiłki i regularna pora snu; jelito reaguje na rytm dobowy wyraźniej, niż się przyjmuje.
• Aktywność fizyczna o umiarkowanej intensywności, także z powodu wpływu na pasaż jelitowy.
• Praca nad reakcją na stres: terapia poznawczo-behawioralna i techniki relaksacyjne mają w IBS realny efekt na nasilenie objawów.
• Prowadzenie dzienniczka objawów przez kilka tygodni; bywa bardziej pomocne niż kolejne badanie, bo pokazuje wzorzec.

Warto też sprawdzić leki przyjmowane z innych powodów. Część preparatów, w tym niektóre przeciwbólowe i preparaty żelaza, sama zaburza pracę jelit i bywa niezauważanym sprawcą zaostrzeń.

Kiedy zamiast leku uspokajającego potrzebny jest gastroenterolog

Skierowanie do gastroenterologa jest właściwym krokiem, gdy pojawiają się objawy alarmowe wymienione wyżej, gdy dolegliwości nie ustępują mimo prawidłowo prowadzonego leczenia, gdy zmienia się ich charakter albo gdy chorobę zapalną jelit lub raka jelita grubego stwierdzono w najbliższej rodzinie.

Dotyczy to też sytuacji odwrotnej: pacjent od lat leczony na nerwicę, u którego dolegliwości brzuszne narastają, powinien mieć wykluczoną przyczynę organiczną, a nie kolejną zmianę leku przeciwlękowego. Etykieta rozpoznania psychiatrycznego bywa najskuteczniejszym sposobem na przeoczenie choroby jelit.

Jeśli diagnostyka została już przeprowadzona, a leczenie wymaga kontynuacji lub korekty, można to omówić podczas konsultacji online. Przygotuj wyniki wykonanych badań, bo lekarz opiera decyzję na dostępnej dokumentacji medycznej.

Najczęstsze pytania